Bandırma Biyofili resmi logosuBandırma BiyofiliEn Az Acı – En Az Zarar
Bandırma’dan doğaya ve yaşama
From Bandırma, for nature and life

Her yaşam değerlidir.

Every life matters.

Hayvanların refahını, doğanın korunmasını ve ortak yaşam kültürünü bilimsel bilgiyle, etik sorumlulukla ve birlikte düşünerek güçlendirmek için.

Bringing together animal welfare, nature conservation, scientific knowledge and ethical responsibility to build a culture of coexistence.

Doğada birlikte dinlenen kedi ve köpek
En Az Acı · En Az Zarar
Least Suffering · Least Harm
♡
Hayvan refahıAnimal welfareAcıyı ve zararı azaltmakReducing suffering and harm
❋
Doğayla ortak yaşamCoexisting with natureYaşam alanlarına saygıRespecting habitats
◈
Bilim ve etikScience and ethicsBilgiyle sorumluluk almakKnowledge-led responsibility
Bizi bir araya getiren düşünce
The idea that brings us together
“İyi bir yaşam, yalnızca insan için değil; birlikte yaşadığımız bütün canlılar için düşünülmelidir.”
“A good life should be considered not only for people, but for all the beings with whom we share our world.”
En Az Acı — En Az ZararLeast Suffering — Least Harm
Hakkımızda
About us

Birlikte yaşamanın daha iyi yollarını arıyoruz.

Seeking better ways to live together.

Bandırma Biyofili; hayvanların refahı, doğanın korunması ve toplumsal sorumluluk üzerine düşünmeyi, öğrenmeyi ve ortak çözümler geliştirmeyi amaçlayan bir girişimdir.

Bandırma Biyofili is an initiative dedicated to reflection, learning and collaborative solutions in animal welfare, nature conservation and social responsibility.

Amacımız kesin cevaplar dağıtmak değil; bilimsel veriyi, farklı bakış açılarını ve etik soruları aynı masada buluşturmaktır.

Rather than offering simplistic answers, we seek to bring scientific evidence, diverse perspectives and ethical questions to the same table.

Bilgilendirme: Bu internet sitesi tanıtım amaçlıdır. Dernek kuruluş ve tescil işlemleri tamamlanıncaya kadar resmî dernek statüsü iddiasında bulunulmamaktadır.

Notice: This website is informational. No claim of registered association status is made before formal establishment and registration are completed.

Odak alanlarımız
What we focus on

Bir yaşamın birçok yönü var.

Life has many dimensions.

Hayvan refahından çevreye, bilimden toplumsal farkındalığa uzanan bütüncül bir yaklaşım.

A holistic approach spanning animal welfare, nature, science and public awareness.

01 / REFAH
♡

Hayvan Refahı

Animal Welfare

Hayvanların acısını, korkusunu ve karşılaştıkları zararları azaltmaya yönelik bilimsel, etik ve uygulanabilir yaklaşımlar.

Evidence-informed, ethical and practical approaches to reducing animal suffering, fear and harm.

02 / DOĞA
✳

Doğa ve Ortak Yaşam

Nature & Coexistence

İnsan, hayvan ve doğal çevre arasında sürdürülebilir, güvenli ve saygılı bir yaşam kültürü.

A sustainable, safe and respectful culture of coexistence between people, animals and nature.

Düşünceden eyleme
From ideas to action

Projeler ve fikirler

Projects and ideas

Çalışmalarımızı somutlaştıracak projeler ve paylaşımlar için düzenli, geliştirilebilir bir alan.

A dedicated, expandable home for future projects and updates.

Yakında
Coming soon

Yerel çalışmalar ve iş birlikleri

Local initiatives & collaboration

Bandırma’da gelişecek çalışmalar, ortaklıklar ve etkinlikler doğrulandıkça bu alanda paylaşılacak.

Verified local initiatives, partnerships and events in Bandırma will be shared here as they develop.

Bilim ve Etik KütüphanesiScience & Ethics LibraryAraştırmalar, ağrı ölçekleri, etik yazılar ve Luna’nın hikâyesiResearch, pain assessment, ethical essays and Luna’s storyKütüphaneyi aç +Open library +
Bilgiyle düşünmek
Thinking with evidence

Bilim ve etik kütüphanesi

Science & ethics library

Hayvanların acısını anlamaya çalışan araştırmacılar, veterinerlikte ağrı ölçekleri ve etik düşünce. Başlıklara dokunarak yazıları okuyabilirsiniz.

Researchers investigating animal suffering, veterinary pain scales and ethical thought. Open a card to read more.

01 · ARAŞTIRMACI
01 · RESEARCHER

Temple Grandin: Korkuyu fark etmek

Temple Grandin: Recognising fear

Otizmli hayvan bilimci Grandin, sığırların gölgelerden, yansımalardan ve ani hareketlerden ürkebildiğini gösterdi.

Animal scientist Temple Grandin, who is autistic, examined how shadows, reflections and sudden movement can frighten cattle.

Yazıyı okuRead article+

Grandin, Colorado Eyalet Üniversitesi’nde hayvan bilimi profesörüdür. Kıvrımlı, yanları kapalı geçitler; uygun aydınlatma ve daha sakin sevk uygulamalarıyla önlenebilir korku ve acıyı azaltmaya çalıştı. Metnimizde aktarılan bir tesis örneğinde, elektrikli sevk sopasının aşırı kullanımının durdurulmasının ardından ses çıkaran sığır oranı %32’den %12’ye düştü. Bu sonuç yalnızca geçit tasarımının etkisi olarak yorumlanamaz.

Grandin is a professor of animal science at Colorado State University. She studied curved, solid-sided handling systems, lighting and calmer handling to reduce avoidable distress. In one facility described in our essay, vocalisation fell from 32% to 12% after excessive electric-prod use was stopped; this does not isolate the effect of chute design.

Kaynak: Temple Grandin’in hayvan sevki ve refahı araştırmaları; Colorado State University.Source: Temple Grandin’s livestock-handling and welfare studies; Colorado State University.
02 · AĞRI ÖLÇÜMÜ
02 · PAIN ASSESSMENT

Glasgow ağrı ölçeği

Glasgow pain scale

Köpeklerde ve kedilerde ağrıyı davranış üzerinden sistematik değerlendirme yaklaşımı.

A structured behavioural approach to assessing pain in dogs and cats.

Yazıyı okuRead article+

Glasgow Üniversitesi çevresinde geliştirilen bileşik ağrı ölçekleri, ses çıkarma, hareket, duruş, yaraya ilgi ve çevreyle etkileşim gibi gözlemleri yapılandırır. Kısa form klinik değerlendirmeye yardımcı olur; tek başına teşhis veya tedavi yerine geçmez. Değerlendirmeyi veteriner hekim yapmalıdır.

Composite pain scales developed through research at the University of Glasgow structure observations such as vocalisation, movement, posture, attention to painful areas and interaction. Short forms support clinical assessment but do not replace veterinary diagnosis.

Kaynak: Glasgow Composite Measure Pain Scale – Short Form; WSAVA ağrı kılavuzları.Source: Glasgow Composite Measure Pain Scale – Short Form; WSAVA pain guidelines.
03 · KEDİLER
03 · CATS

Kedinin yüzündeki ağrı

Reading pain in a cat’s face

Kulakların konumu, gözlerin kısılması ve yüz kaslarındaki değişimler ne anlatır?

What can ear position, narrowed eyes and facial tension tell us?

Yazıyı okuRead article+

Evangelista ve çalışma arkadaşlarının 2019’da yayımladığı Feline Grimace Scale (Kedi Yüz İfadesi Ölçeği), kulak konumu, gözlerin kısılması, ağız-burun bölgesindeki gerilim, bıyıkların konumu ve başın duruşunu inceler. Ağrı değerlendirmesinde eğitimli gözleme yardımcıdır; belirtiler başka nedenlerle de değişebilir.

The Feline Grimace Scale published by Evangelista and colleagues in 2019 assesses ear position, orbital tightening, muzzle tension, whisker position and head position. It supports trained observation but facial changes may have other causes.

Kaynak: Evangelista ve ark. (2019), Feline Grimace Scale.Source: Evangelista et al. (2019), Feline Grimace Scale.
04 · KLİNİK ARAŞTIRMA
04 · CLINICAL RESEARCH

UNESP–Botucatu ölçeği

UNESP–Botucatu scale

Kedilerde ameliyat sonrası ağrıyı birden fazla davranış ve fizyolojik işaretle inceleyen ölçek.

A multidimensional scale for assessing postoperative pain in cats.

Yazıyı okuRead article+

Brondani ve çalışma arkadaşlarının 2013 tarihli çalışmasıyla ilişkilendirilen UNESP–Botucatu ölçeği, kedilerde duruş, etkinlik, davranış ve ağrılı bölgeye tepki gibi göstergeleri bir arada ele alır. Tek bir işarete dayanmak yerine birden çok gözlem yapılmasının önemini vurgular.

Associated with work by Brondani and colleagues in 2013, the UNESP–Botucatu scale considers posture, activity, behaviour and responses to painful areas together. It illustrates why multiple observations matter.

Kaynak: Brondani ve ark. (2013), UNESP–Botucatu multidimensional composite pain scale.Source: Brondani et al. (2013), UNESP–Botucatu multidimensional composite pain scale.
05 · FELSEFE
05 · PHILOSOPHY

Acı çekebilirler mi?

Can they suffer?

Bentham’dan Singer’a: Hayvanların çıkarlarını etik kararlarımıza nasıl dahil ederiz?

From Bentham to Singer: how do animal interests enter ethical decisions?

Yazıyı okuRead article+

Jeremy Bentham’ın sorusu, ahlaki dikkatin yalnızca konuşma ya da akıl yürütme yeteneğine bağlanamayacağını hatırlatır. Peter Singer, acı çekebilen canlıların benzer çıkarlarının eşit biçimde dikkate alınması gerektiğini savunur. Bu yaklaşımlar, her durumda tek bir çözüm sunmaz; kararın kime ne zarar verdiğini sorgulamamızı sağlar.

Jeremy Bentham’s question challenges the idea that moral consideration depends only on speech or reasoning. Peter Singer argues for equal consideration of comparable interests. These perspectives do not dictate a single solution to every dilemma; they encourage us to examine who is harmed.

Kaynak: Jeremy Bentham; Peter Singer, Animal Liberation.Source: Jeremy Bentham; Peter Singer, Animal Liberation.
06 · DÜŞÜNCE YAZISI
06 · ESSAY

En Az Acı – En Az Zarar

Least Suffering – Least Harm

Bilimsel gözlem ile vicdanı buluşturan Biyofili yaklaşımımız.

Our Biyofili approach, connecting scientific observation and ethical care.

Yazıyı okuRead article+
The complete “Least Suffering – Least Harm” essay is currently available in Turkish. Select TR to read the full original text and references. An English translation has not yet been published.

Sabah kapımızı açıyoruz. Kaldırımın kenarında bir kedi, sokağın ilerisinde bir köpek. Bir komşu su bırakıyor, bir anne okula götürdüğü çocuğunun elini daha sıkı tutuyor. O anneyle çocuğunun okul yolunda güvenle yürüyebilmesi de bu hikâyenin bir parçası. Aynı sokakta birinin aklında okula giden çocuğu var, ötekinin aklında dün topallarken gördüğü köpek. Bir de sokağın sabaha kadar orada kalan sakinleri var. Gece yağmur yağdığında nereye çekildiler? Önlerine konan suya ulaşabildiler mi? Anne kedi, yavrularını bırakıp yiyecek aramaya çıktığında dönebileceği kuru bir yer buldu mu?

İnsanların mahallelerinde güven içinde yürüyebildiği, kediyle köpeğin de açlıkla, yarayla ve korkuyla baş başa kalmadığı bir hayatı nasıl kurarız? Cevabı ararken önce onlarla nasıl bir hayat kurduğumuzu hatırlayalım. Çünkü bugün kaldırımda gördüğümüz bu iki hayvanın bizimle ortak geçmişi, o kaldırımdan çok daha eski.

Köpeğin hikâyesi avcı-toplayıcı dönemlere uzanıyor. Evcilleşmenin tam olarak nerede başladığı hâlâ tartışılıyor. Ama bugünkü Almanya’da, Bonn yakınlarında bulunan bir mezar bize tarihin o uzak döneminden bir sahne bırakıyor. Yaklaşık on dört bin iki yüz yıl önce iki insanla birlikte gömülmüş bir köpek yavrusu var. Dişlerindeki izleri inceleyen araştırmacılar, ağır bir hastalık geçirmiş ve haftalarca insan bakımıyla yaşamış olabileceğini düşünüyor. Kimin ne yaptığını bilemeyiz. Yine de o yavrunun en güçsüz günlerinde birinin başında beklemiş olması ihtimali, ortak geçmişimizde bakımın ne kadar erken bir yeri olabileceğini düşündürüyor. [1]

Kediyle karşılaşmanın izini ise ilk köylerin tahıl ambarlarına kadar sürebiliyoruz. Hasat bitiyor, tahıl kilerlere taşınıyor. Depolanan yiyecek kemirgenleri çekiyor, kemirgenler de yaban kedilerine av alanı açıyor. Bu, iki türün aynı çevrede nasıl yakınlaşmış olabileceğini açıklayan bir yol. Kıbrıs’ta yaklaşık dokuz bin beş yüz yıl önce bir insanın yanına gömülmüş bir kedi, bu yakınlığın erken arkeolojik izlerinden biri. O günlerden binlerce yıl sonra bile kedinin ambarın çevresindeki işi bize tanıdık gelecekti. [2]

Alaska, 1925 kışı. Nome kasabasında difteri görülüyor. Kasabanın ihtiyacı, bakterinin ürettiği zehri etkisizleştiren difteri antitoksini. Serum trenle Nenana’ya kadar geliyor. Nome’a uzanan bir demiryolu yok. Nenana’dan kasabaya kızak güzergâhı yaklaşık bin seksen kilometre. Yolun kalanını yirmi kızak ekibi bir bayrak yarışı gibi bölüşüyor. Bir ekip, kar ve buz üstünde taşıdığı paketi sıradakine teslim ediyor. Togo’nun öncülük ettiği ekip zorlu bir etabı aşıyor, Balto’nun öncülük ettiği son ekip serumu kasabaya sokuyor. Balto’nun adı hafızalarda kaldı. O sabah kasabaya ulaşan ilaçta, yolun birbirinden farklı bölümlerini geçen bütün ekiplerin emeği vardı. [3]

Şimdi 1949’a, Çin’deki Yangtze Nehri’ne gidelim. İngiliz savaş gemisi HMS Amethyst top ateşine tutuluyor ve nehirde mahsur kalıyor. Geminin kedisi Simon da yaralanıyor. Sıcak ve nemli günler uzarken sıçanlar gemideki sınırlı erzağa dadanıyor. Simon yaraları iyileştikçe yeniden sıçan avlamaya başlıyor ve eldeki yiyeceğin korunmasına yardım ediyor. Daha sonra Dickin Madalyası’yla onurlandırılıyor. İlk köyün tahıl deposuyla bir savaş gemisinin erzak ambarı arasında binlerce yıl var. İki yerde de aynı gündelik kaygıyı duyuyoruz. Elde ne kadar yiyecek kaldı ve onu nasıl koruyacağız? [4]

Bunun tek bir tarihi yok. Sanayileşmenin ilk döneminde ticaret büyürken ve şehirler genişlerken hayvan gücüne olan ihtiyaç da arttı. Bir şehrin yükünü çeken hayvanlar, o ekonominin günlük işleyişinin parçasıydı. Motorlu taşıtlar yaygınlaştıkça taşımacılıktaki görevler değişti. Şehirde yaşayan birçok insan için kızak, sürü ve tahıl ambarı gündelik hayattan çekildi. Hayvanlarla karşılaşmamız ise başka biçimler aldı. Bugün aynı mahallede onları kimi zaman bir apartman girişinde, kimi zaman bir okul yolunda görüyoruz. [5]

Sanayi kapitalizmi, hayvan gücüne hangi işlerde ihtiyaç duyulduğunu ve o işlerin teknolojiyle birlikte nasıl değiştiğini anlamamıza yardım ediyor. Marksist ekonomi eleştirisi de bize şunu sorduruyor. Hayvanın emeği ya da bedeni ekonomik değer kazandığında, kazancı kim elde ediyor ve bu üretimin bedelini kim taşıyor? [6]

Bir yumurta çiftliği düşünelim. Aynı kümese daha çok tavuk konduğunda ısıtma gideri daha çok yumurtaya bölünebilir. Yumurtanın maliyeti düşerken tavuğun yürüyebileceği, kanatlarını açabileceği ve eşelenebileceği alan daralır. Daha geniş yer ayıran üretici de fiyat rekabetinde zorlanabilir. İşletmenin hesabında tasarruf olarak görünen karar, tavuğun bütün gününü değiştirir. [27]

Peter Singer bu örnekte tavuğun çektiği sıkıntıyı da hesaba katmamızı isterdi. Yumurtayı biraz daha ucuza alabilmemiz, bu sıkıntıyı haklı çıkarır mı? Martha Nussbaum bir adım daha atıp tavuğun nasıl bir hayat sürebildiğine bakar. Yaralanmadan yaşaması kadar, yürüyebilmesi ve eşelenebilmesi de önemlidir. Tom Regan’ın hayvan hakları yaklaşımı ise sütü azalan bir ineği düşünürken başka bir soru açar. Bir canlının yaşamına son vermeyi, bize sağladığı gelirin azalması haklı çıkarabilir mi? [12]

Bir zamanlar Nome’a ilaç yetişsin diye köpeklerin koşmasına ihtiyaç duyuyorduk. Bugün kaldırımın kenarında duran bir köpekten böyle bir iş beklemiyoruz. Ama o köpek ayağına basamıyorsa, bizim artık onun emeğine ihtiyaç duymamamız, onun bakıma duyduğu ihtiyacı değiştirir mi?

Kızağı çeken köpeğe de erzağı koruyan kediye de minnet duyabiliriz. Peki bugün kaldırımın kenarında ayağına basamayan bir köpek görsek, bize ne faydası olduğunu sorar mıyız? O köpeğin ağrısını hafifletmek, onun için başlı başına bir iyilik. Vicdan bizi orada durdurur. Felsefe, o hayvanın acısının neden kararımızda yer tutması gerektiğini sorar. Etik açıdan da şunu düşünürüz. Yapacağımız şey onun durumunu gerçekten iyileştirecek mi? Önlemeye çalıştığımız zarar azalacak mı, kararımız başka bir zarara yol açacak mı?

Yardım etmek, iyi insan olmaya dair bir şey anlatır. Kendi işimize yetişmeye çalışırken başka bir canlının hâlini fark edebildiğimizi ve bir karşılık beklemeden elimizden geleni yapmaya hazır olduğumuzu gösterir. “En az acı, en az zarar” derken hem bu dikkati hem de yaptığımız işin hayvanın hayatında neyi değiştirdiğini kastediyorum.

Bir kedi bahçede av bulabilir. Bir köpek insanların bıraktığı yemek artıklarına ulaşabilir. Besleme kesilse bile şehirde bu artıklar bir süre yiyecek kaynağı olabilir. Ama bir lokma bulmakla her gün yeterince beslenebilmek arasında büyük fark var. İnsanların bıraktığı yiyecekleri de düşünce deneyimizden çıkarırsak, bugünkü şehirde her köpeğin kendi başına düzenli besin bulabileceğini varsayamayız. Bir mahallede boş bir arsa, su ve gölge vardır. Ötekinde yoğun trafik ve yağmurdan korunacak kuru bir köşe bulmak bile güç olabilir. [7]

Bir kap mama ve temiz su o günü değiştirebilir. Peki mama kabına kadar gelmiş ama ağrı yüzünden yiyemeyen bir kedi? Ya da suya giden yolu her gün yürüyebilen, bugün ise ayağına basamayan bir köpek? Burada bir parantez açalım. Güven içinde suya ulaşmak, yağmurdan sonra kuru bir yerde dinlenmek, hastalandığında tedavi görebilmek de o günün parçası. Sağlıklı bir yetişkin, annesiz bir yavru ve yaralı bir hayvan aynı sokakta birbirinden çok farklı koşullarda yaşar. “Bugün ne yedi?” diye sorarken “Bugün neyi yapmakta zorlandı?” diye de soralım.

İnsanın hayvanların dilini anladığı hikâyeler farklı kültürlerde karşımıza çıkar. Grimm Kardeşler’in Üç Dil masalında genç bir adam köpekleri, kurbağaları ve kuşları anlamayı öğrenir. Anadolu’da ise hayvanların dilini anlayan biri denince akla Süleyman Peygamber gelir. Neml suresinde Süleyman’a kuş dili öğretilir. Bir gün ordusuyla karıncaların vadisine geldiğinde, bir karıncanın ötekileri yuvalarına çağırdığını duyar. Karınca, Süleyman ve ordusunun onları fark etmeden ezmesinden kaygılanır. İnsanların geçtiği yol, karıncalar için yuvalarına sağ salim varma meselesidir. [8]

Bugün Süleyman’ı yeniden diriltmek derken, o kıssadaki duyma biçimini kendi hayatımıza taşımayı kastediyorum. Bir hayvanın ne yaşadığını anlamak için kendi telaşımızın dışına çıkıp onun davranışına dikkat ederiz.

Süleyman’ı yeniden diriltmek belki de kaldırımın kenarında başlar. Dün önümüzden koşarak geçen köpek bugün neden ayağa kalkmıyor? Tedaviye ulaştığında birkaç gün sonra hâlini yeniden sorarız. Bir hayvanın ağrı çektiğini ve yardımımızın ona iyi geldiğini hangi işaretlerden anlayabiliriz?

Temple Grandin, Colorado Eyalet Üniversitesi’nde hayvan bilimi profesörü olan otizmli bir araştırmacı. Kesimhanelerde sığırların kesimden önce geçitten nasıl geçirildiğine baktığında önlenebilir iki zarar gördü. Yerdeki keskin bir gölge, ıslak zemindeki parlama ya da ileride hareket eden biri hayvanı ürkütebiliyor, hayvan duruyor veya geri dönmeye çalışıyordu. Duraksayan hayvanı yürütmek için elektrikli sevk sopası kullanıldığında, duyduğu korkuya elektrik darbesinin verdiği fiziksel acı ekleniyordu.

Grandin, sığırların tek sıra hâlinde birbirini izleyebileceği kıvrımlı geçitler tasarladı. Uygun bir kıvrım, hayvanın ilerideki çalışanları bir anda görmesini engelliyor. Kapalı yan duvarlar da dışarıdaki hareketi görüş alanından çıkarıyor. Yansıma ve keskin gölgeleri gidermek için aydınlatma ayrıca düzenlenebiliyor. Hayvanın önündeki yol böylece daha sakin hâle geliyor. Duraksamalar azaldıkça onu elektrikle ilerletme ihtiyacı da azalıyor.

Grandin, bu zararın izini hayvanların çıkardığı seslerde de gördü. Bir tesiste elektrikli sopanın aşırı kullanımı durdurulunca, geçiş ve sabitleme sırasında ses çıkaran sığırların oranı yüzde 32’den yüzde 12’ye düştü. Bu sayı, kıvrımlı geçidin tek başına etkisini ölçmüyor. Hayvanı zorlamak yerine, durduğu yerde ne gördüğüne bakmanın neden önemli olduğunu gösteriyor. Kesim öncesinde insanların önleyebileceği bir korku ve acı vardı. [26]

Geçidin nasıl yapıldığı kadar, orada çalışanlara ne kadar zaman tanındığı da önemli. Aynı vardiyada daha çok hayvan işleme hedefi varsa, korkup duran bir sığırın yeniden yürümeye başlamasını beklemek zorlaşabilir. O zaman hayvanın gördüğü muameleyi anlamak için sopayı tutan işçinin yanı sıra, hattın hızını belirleyenlerin kararına da bakmamız gerekir.

Grandin’in geçitte yaptığı gibi, bizim sokakta da hayvanın durduğu yere bakabiliriz. Bir köpek kaldırımın aynı yerinde her seferinde duruyorsa, durduğu noktaya onun hizasından bakınca ne görürüz? Bazen değiştirebileceğimiz ilk şey, hayvanın önüne koyduğumuz koşullardır.

Jeremy Bentham’ın sorusu yalındı. “Acı çekebilirler mi?” Peter Singer bu sorudan yola çıkarak bir hayvanın acısının da kararlarımızda ağırlığı olması gerektiğini savundu. Kaldırımda gördüğümüz köpeğe dönersek, önce şunu sorabiliriz. Ağrısı olduğunu bize nasıl belli ediyor? [9]

Dün duvara tek sıçrayışta çıkan kedi bugün aşağıda bekleyebilir. Ayağı ağrıyan köpek ağırlığını öbür ayağına verir. Veteriner araştırmacılar, böyle işaretleri düzenli değerlendirmek için ağrı ölçekleri geliştirdi. Köpeklerde Glasgow ölçeği duruşa, yürüyüşe ve dokunmaya verilen tepkiye bakar. Kedilerde Glasgow ve UNESP–Botucatu ölçekleri davranışları ve muayene bulgularını birlikte ele alır. Kedi Yüz İfadesi Ölçeği ise gözlerin kısılması, kulakların ve başın konumu gibi daha ince değişiklikleri izler. [10]

Ameliyattan sonra sessizce duran bir kedinin başı aşağıda, gözleri kısık olabilir. Hekim bu belirtileri muayeneyle birlikte değerlendirir ve ağrı tedavisinden sonra yeniden bakar. Kedi başını daha rahat kaldırıyor mu? Yüzündeki gerginlik azaldı mı? Bu ikinci bakış, kedinin gerçekten rahatlayıp rahatlamadığını anlamamıza yardım eder. [11]

Bu çalışmaları yürütenlere çağımızın Süleymanları diyebiliriz. Kıssada Süleyman, ordusunun geçeceği yolda karıncanın sesini duyar. Bugün bu araştırmacılar, sessiz duran bir hayvanın ne yaşadığını anlamak için yüzüne, duruşuna ve hareketlerine bakmayı öğretiyor. Hayvan için bunun karşılığı ağrısının hafiflemesi. Bizim içinse bir canlının hâline dikkat etmeyi ve yardım ettikten sonra dönüp sonucuna bakmayı öğrenmek.

Hemen her ortamda insanlıktan söz ederken zekâmızı, aklımızı ve vicdanımızı ölçü alırız. Başkasının ne yaşadığını anlamayı ve davranışımızın sonucunu düşünmeyi insanlığın gereği sayarız. Bu ölçüyü yalnızca kendi türümüzle ilişkimize uyguladığımızda insanlık fikrini eksik bırakmış olmaz mıyız? Örgütlenme, teknoloji geliştirme ve yaşam alanlarını değiştirme gücümüz bize büyük bir üstünlük sağlıyor. Bu güçle başka türlerin yaşam alanlarını daraltabiliyoruz. Peki aynı gücü bütün canlı türlerini gözeten bir iyilik hareketine dönüştüremez miyiz?

Bentham’ın acıya ilişkin sorusu, gücümüzü kullanırken kimin ne yaşadığına bakmamızı ister. Sıcak bir günde suya ulaşamayan hayvanın susuzluğu, bizim ona ne kadar değer verdiğimize bağlı değildir. Martha Nussbaum’un yaklaşımı bu düşünceyi genişletir. Bir canlının iyi yaşayabilmesi, kendi yaşamına özgü imkânlara da bağlıdır. Bir kuş için yuva kurabileceği bir yer, bir köpek için hareket edebileceği ve çevresini keşfedebileceği bir alan bu imkânlar arasındadır. [12]

Kıssadaki yolu bir de Süleyman’ın sesini duyduğu karıncanın bulunduğu yerden düşünelim. Bugün bir parkın nasıl düzenleneceğine, bir ağacın korunup korunmayacağına ya da bir yolun nereden geçeceğine biz karar veriyoruz. O kararlardan etkilenen canlıların yaşayacağı sonucu hesaba katmak da bize düşüyor. Vicdan, varlıklarını fark ettiğimiz anda işe koyulur. Akıl ise fark ettiğimiz zararı nasıl önleyebileceğimizi araştırır. Bir canlının yaşayacağı acıyı önceden görebiliyorsak, onu önlemek için ne yapabiliriz?

Bu başlığa ilham veren sözü House M.D. dizisinin ilk bölümünde duydum. Foreman, doktor olmalarının nedeninin hastaları tedavi etmek olup olmadığını sorar. House, doktor olmalarının nedeninin hastalıkları tedavi etmek olduğunu söyler. Ben bu sözü sokağa taşıdığımda aklıma şu soru geliyor. Bugün karşımızdaki hayvana yardım ederken, yarın başka bir hayvanın aynı acıyı yaşamasına yol açan koşulları da görebiliyor muyuz? [13]

Burada nedensellik bizi tek bir olaydan tekrar eden koşullara götürür. Yağmurdan sonra aynı boş arsada üşüyen yavruları kuru bir yere almak bugün o yavruların durumunu değiştirir. Gelecek yıl aynı yerde yine korunaksız yavrular varsa, orada hangi koşulların sürdüğünü sormamız gerekir. Hayvanlar düzenli bakıma ve kısırlaştırmaya ulaşabiliyor mu? Doğan yavruların sığınabileceği kuru bir yer var mı? Bugünkü yardım yavruların acısını hafifletir. Bu sorular da gelecekte hangi acıları önleyebileceğimizi gösterir.

Bakım etiği, karşımızdaki canlının şu anda neye ihtiyacı olduğuna dikkat etmeyi gerektirir. Zarar vermeme ilkesi de bir çözümün bedelini kimin taşıdığını sormamızı ister. Mahallede bir önlem aldığımızda hayvanın sonrasında nasıl yaşadığına ve insanların sokağı daha güvenle kullanıp kullanamadığına birlikte bakabiliriz. Böylece yardımın değerini, acıyı bugün hafifletip hafifletmediği ve yarın aynı acının yaşanmasını önleyip önlemediği üzerinden tartabiliriz.

Gelecek yaz aynı boş arsaya döndüğümüzde, bugün verdiğimiz kararların neyi değiştirdiğine bakabiliriz. Hayvanlar düzenli bakıma erişebiliyor mu? Önlenebilir acılar azaldı mı? Kısırlaştırma ve sonrasındaki takip de bu sorular ışığında değerlendirilebilir.

Bir sokakta bakım verenin, güvenlik arayanın, karar alanın ve ürün satanın sorumlulukları farklı. Bu sorumlulukları dört somut örnek üzerinden düşünelim.

İspanya’nın hayvan refahı yasasına göre, özerk bölge mevzuatı başka bir görev dağılımı öngörmediğinde, yerel yönetimler sokak kedisi kolonileri için yönetim programı hazırlar. Programda gönüllü bakıcıların görevleri, kolonilerin kayıt altına alınması ve veteriner gözetimindeki sağlık takibi yer alır. Özerk bölgeler besleme, temizlik ve asgari bakıma ilişkin ölçütleri belirler. [14]

Joan Tronto’nun bakım etiğinde bir ihtiyacı görmek, bakımın ilk adımıdır. Bakımın sürmesi için işin kimin sorumluluğunda olduğu ve işe yarayıp yaramadığı da önemlidir. Mahallede koloniyi tanıyan tek gönüllünün hastalandığını düşünelim. Tedavisi süren kediyi kimin izleyeceği bilinmiyorsa, bakımın bütün yükü bir kişinin üzerine kalmış demektir. [15]

İngiltere ve Galler’de Dangerous Dogs Act, köpeğin kamusal ya da özel bir yerde tehlikeli biçimde kontrol dışı kalması hâlinde sahibinin veya o sırada köpekten sorumlu kişinin cezai sorumluluğunu düzenler. Bir kişinin ya da yardım köpeğinin yaralanacağına dair makul gerekçeler varsa, fiilî bir yaralanmanın gerçekleşmesi aranmaz. [16]

John Stuart Mill’in zarar ilkesi, başkasına yönelik bir zararı önlemeyi özgürlüğe müdahale için gerekçe sayar. Bir köpeğin kaldırımda görünmesiyle insanlara tekrar tekrar saldırırcasına yönelmesi aynı riski doğurmaz. Okul yolundaki kaygıyı dinledikten sonra davranışı ve koşulları incelemek, kime hangi önlemin uygulanacağını orantılı biçimde tartışmamızı sağlar. [17]

Yeni Zelanda’nın Köpek Kontrol Yasası, yerel yönetimlere köpek kontrol politikalarının uygulanışı hakkında her mali yıl kamuya açık rapor sunma görevi verir. Kayıtlı köpeklerin, şikâyetlerin ve açılan davaların sayısı raporda yer alır. Buller Bölge Meclisinin raporu, örneğin başıboş dolaşan köpeklerle ilgili bildirimleri, saldırgan davranış şikâyetlerini ve saldırı bildirimlerini ayrı kalemlerde gösterir. [18]

John Dewey’ye göre bir kararın sonuçları doğrudan tarafların dışına taştığında kamusal bir mesele doğar. Bir meydandaki şikâyetler azalırken yan sokakta artarsa başarıyı yalnızca meydandan ölçmek yanıltıcı olabilir. Sonuçları açıkça paylaşmak, komşulara kararın etkisini tartışma ve gerekirse değiştirilmesini isteme imkânı verir. [19]

Avrupa Birliği’nin yem tüzüğü, evcil hayvan mamalarının etiketi ve sunumuyla alıcının yanıltılmasını yasaklar. Ürünün içeriğine veya beslenme üzerindeki etkisine dair iddialar anlaşılır ve doğrulanabilir olmalıdır. Bilimsel dayanak ürün piyasaya sunulurken hazır bulunmalı, yetkili makam istediğinde etiketten sorumlu kişi bu dayanağı gösterebilmelidir. [20]

Kant’ın etiğinde birini yanıltmak, onun kendi kararını verme imkânını zedeler. Bir alıcı, sindirimi desteklediği söylenen bir mamayı bu vaade güvenerek seçebilir. İddianın dayanağı zayıfsa, satışa yön veren bilgi alıcının elinden alınmış olur. Verilen kararın sonucunu da o mamayla beslenen hayvan yaşar. [21]

Aç bir hayvanın besine ihtiyacı var. Peki sokaktaki hayvanlara yardım etmeyi neden çoğu zaman mama satın almakla düşünüyoruz? Mama bir ürün ve üreticisinin onu satmakta ticari çıkarı var. Hayvanın ihtiyacını ise açlığı, sağlık durumu ve yaşadığı çevre belirliyor. Singer’ın ilkesinden yola çıkarak burada da şunu sorabiliriz. Bir karar verirken satışa, kendi vicdani rahatlığımıza ve hayvanın yaşayacağı sonuca ne kadar ağırlık veriyoruz?

Bir mahallenin üç ayrı köşesinde sekiz kedi yaşadığını düşünelim. Her köşeden geçerken ancak iki üç tanesini görüyoruz. Akşam aynı saatte bir kaba mama bırakılınca sekizi de oraya geliyor. Bir bakışta gördüğümüz kedi sayısı arttı. Mahallede hâlâ aynı sekiz kedi yaşıyor. Mama kabının başındaki kalabalık, mahalledeki kedilerin nerede toplandığını gösterebilir.

Seul’de araştırmacılar bu farkı altı bölgede inceledi. Kedileri bir mama kabının başında saymakla yetinmediler. İşaretledikleri kedilerden kaçını sonraki sayımlarda yeniden gördüklerine bakarak her bölgenin kedi yoğunluğunu tahmin ettiler. Sonuç, ilk beklentilerinin tersiydi. Kedi yoğunluğu genellikle gönüllü bakım ve ek besleme faaliyetlerinin daha az olduğu bölgelerde daha yüksekti. Bu karşılaştırmada, daha çok besleme yapılan mahallelerde daha fazla kedi yaşadığı görülmedi. Çalışma doğum sayısını ya da zaman içindeki nüfus değişimini ölçmedi. Dolayısıyla bulgu, her mahallede beslemenin etkisini tek başına açıklamıyor. [22]

Bizim sokakta da bir kabın başında daha çok kedi gördüğümüzde, ilk iş gördüğümüz hayvanları birbirinden ayırt etmek olabilir. Aynı kedileri mi görüyoruz, yoksa bölgeye yenileri mi geldi? Bunu anlamak için farklı sokakları benzer saatlerde birkaç kez gözlemek, tek akşamın kalabalığından daha çok şey söyler.

Aynı sokağı farklı gözlerle gören insanlar hangi kaygıda buluşabilir? Okul yolunda kaygı duyan komşuyla sokaktaki hayvanlara bakan komşu birbirini duyduğunda, ikisi için de önemli olan neyi fark edebiliriz?

Etiyopya’da, toprağın altından yaklaşık 3,2 milyon yıl önce yaşamış, erken insan akrabalarımızdan bir dişinin kemikleri çıktı. Ona Lucy adını verdik. Araştırmacılar kalça ve bacak kemiklerinden iki ayağı üzerinde yürüdüğünü, kollarından da ağaçlara tırmanabildiğini anladılar. Aradan milyonlarca yıl geçmişti. Yine de o kemiklere bakıp Lucy’nin dünyasında nasıl hareket ettiğini anlamaya çalıştık. [23]

Şimdi bu hikâyenin başında Lucy’nin yerine Luna’yı koyalım. Lucy’nin yürüyüşünü kemiklerinden öğrendik. Luna’nın nereye yürüdüğünü ise gözümüzle gördük. Her fırsat bulduğunda Bandırma’nın Cumhuriyet Meydanı’na döndü. Onun yürüdüğü yolun bize ne anlatabileceğini de aynı dikkatle düşünelim. İzini sürdüğümüzde, şehrin girişinde bir benzin istasyonuna varıyoruz. [24]

Dozerin kepçesi çalılara girdiğinde Luna daha birkaç günlüktü. Dalları söken makinelerin gürültüsü arasından yavru çığlıkları geliyordu. Bir hayvansever o sesleri duyunca çalılıkların içinde Luna’yı ve yedi kardeşini fark etti. Annelerini bir köyden getirip şehrin girişine bırakmışlardı. Biri için kısa bir yolculuktu. Anne köpek için bildiği çevrenin bir anda elinden alınması demekti. O da yavrularını sık dalların arasına doğurmuştu. Şimdi o sığınağın yerinde bir araç yıkama istasyonu kurulacaktı. Bir arsaya boş derken orada kimin yaşadığına bakmış mıydık? Hayvansever her gün anneye yiyecek getirdi. Bakım bazen ilk gün duyduğumuz sese ertesi gün de kulak vermektir. Kahverengi beyaz, kısa boylu o dişi Anadolu çoban köpeği, kardeşleriyle birlikte istasyonun çevresinde büyüdü.

Luna daha birkaç aylıktı. Bir çocuğun sevip oynaması için annesinin yanından alınıp bir yazlığa götürüldü. Çocuğun hevesi geçti, kış başladı. Luna’yı getirip kardeşlerinin yanına bıraktılar. Yazlıkta başlayıp kışın biten şey insanlar için bir hevesti. Luna içinse annesinden ayrılmak ve alışmaya başladığı yerden bir kez daha koparılmaktı.

Bir çocuğun yavru köpekle oynamak istemesi anlaşılır. Luna’yı götürme kararını veren yetişkinlerin ahlaki sorumluluğu, çocuğun ilgisi azaldığında da sürüyordu. Luna’yı bir oyuncağın yerine koydular. Onu çocuğun sevincine araç ettiler ve kendi ihtiyaçları olan bir canlıya karşı üstlendikleri bakım sorumluluğunu ilk hevesle birlikte bıraktılar. Çocuğa hayvan sevgisini öğretmek için de bir fırsat vardı. Sevginin neye benzediğini, oyun bittiğinde Luna’ya nasıl davrandığımız gösterecekti.

Luna beş altı aylıkken belediye ekipleri geldi ve kardeşlerini topladı. Luna annesiyle birlikte kaçtı. O günü Luna’nın yerinden düşünelim. O ana dek birlikte büyüdüğü kardeşleri artık yanında değildi. Onu besleyen kişi aramaya çıktığında kahverengi beyaz köpeği Cumhuriyet Meydanı’nda buldu. Luna’nın oraya hangi sokaklardan ulaştığını kimse bilmiyordu. Meydana alışmış görünüyordu. İnsanlar yanından gelip geçiyor, onu bulan kişinin gördüğü kadarıyla Luna kimseye saldırmadan orada yaşıyordu. Bir yere ait olmanın hayvan için ne demek olduğunu, orada kurabildiği gündelik hayata bakarak düşünebiliriz.

Ekipler Luna’yı meydandan alıp bakımevine götürdü. Oradan onu sahiplenen adamın bahçesine geçti. Bir bahçenin ona iyi gelip gelmediğini, o bahçeyi Luna’nın nasıl yaşadığını düşünmeden anlayabilir miyiz? Bahçenin sınırında tel örgü vardı. Luna telin altındaki toprağı kazdı, açtığı aralıktan çıktı. Meydana varmak için kilometrelerce yürüdü. Sonra onu yeniden aldılar, bir kafese koydular. Günlük gezintilerinden birinde koşup uzaklaştı. Onu bir kez daha Cumhuriyet Meydanı’nda yakaladılar. Dozer çalılıkları söktüğünde Luna nereye gideceğini seçemeyecek kadar küçüktü. Şimdi önünde bir açıklık bulduğunda nereye gittiğini biliyorduk. Meydana her dönüşü, onun adına verdiğimiz kararı yeniden düşünmek için bir sebepti.

Anlatılanlara göre Tarım ve Orman Bakanlığı, Luna’yı sahiplenen kişiye ceza kesti. Yeniden ceza kesilmesinden korkan ve çevredeki bakımevlerinin koşullarından kaygı duyan hayvansever, Luna’yı İzmir’e gönderdi. Şimdi orada, başka bir hayvanseverin kurduğu geniş, çevrili bir bakım alanında yaşıyor. Bu kez Luna ile meydan arasına Bandırma’dan İzmir’e uzanan mesafe girdi. Ceza insana kesilmişti. Alıştığı yerden en uzağa giden ise Luna oldu.

Luna’nın hayatındaki her dönemeçte bir insan kararı vardı. Çalılık söküldüğünde arsanın ticari değeri hesaba girdi. Yazlığa götürülürken öne çıkan, çocuğun sevincinin ne olacağıydı. Hayvansever her gün yiyecek getirerek gerçek bir ihtiyacı karşıladı. İyilik yaptığını bilmenin vicdani rahatlığı da bu bakımın insana dönen payıydı. Belediyenin bir toplama işlemi yapması, güvenlik için harekete geçildiğini göstermenin siyasal değerini taşıyabiliyordu. Sahibine kesilen cezanın ardından İzmir’e gönderilmesi ise yeni bir ceza korkusunu azalttı.

Çıkar çatışması tam da burada görünür oluyor. Her kararın insana ne kazandırdığı kolayca söylenebiliyor. Peki Luna’nın kayıplarını kim hesaba kattı? Kardeşlerinden ayrılmanın, yabancı bir bahçeye kapatılmanın, her dönüşünde meydandan yeniden alınmanın bir bedeli vardı. Sonuç etiği açısından bir kararın değeri, etkilediği canlıların yaşadıklarıyla sınanır. Luna’nın meydana her dönüşü, bizim hesabımıza girmeyen bir kaybı yeniden önümüze koyuyordu.

Şimdi annenin çocuğunun elini sıktığı köşeye dönelim. Luna’nın yolları o okul güzergâhından geçmiyordu. Güvenliği ciddiye almak, önlemin kimi ve neden hedef aldığını da ciddiye almaktır. Hukuk felsefecisi Joel Feinberg’in ceza yasaları için ortaya koyduğu ölçüyü bu sokağa taşıyalım. Önlem, önlemek istediğimiz zararı gerçekten azaltıyor mu? Aynı güvenliği daha az zarar vererek sağlayabilir miyiz? Peter Singer’ın çıkarları eşit gözetme ilkesi de önlemin Luna’ya neye mal olduğunu hesaba katmamızı ister. [25]

Çocuğun güvenle yürüyebileceği bir okul yolu için neyi değiştirmemiz gerekiyor? Bu değişikliğin bedelini kime ödetiyoruz?

Okul yolundaki anne o sokağı sabah görüyor. Mama bırakan komşu akşam geri geldiğinde hangi kabın kirli kaldığını biliyor. Bir başkası aynı köpeğin birkaç gündür ayağına basamadığını fark etmiş. Herkes sokağın başka bir saatine tanık. Bu insanlar birbirini dinlediğinde aynı meseleye dair daha eksiksiz bir resim ortaya çıkmaz mı? Belki de birlikte olmanın ilk faydası, kendi gördüğümüzün dışında kalan hayatları fark etmek.

Çocuğunu korumak isteyen anneyle yaralı köpeğin tedavi görmesini isteyen komşu farklı yerlerden konuşuyor. Her biri ötekinin kaygısını duyduğunda, ikisinin de önemseyeceği bir soru sorabiliriz. Bu sokakta hem insanlar için tehlikeyi hem hayvanlar için önlenebilir acıyı nasıl azaltırız? Bir araya gelmek, bu soruyu ortaklaşa taşıyabilmek demek. Cevap konusunda ayrılıklarımız olsa bile aynı masada kalabilir miyiz?

Birimiz sorunu erken fark ediyor, birimiz nasıl yardım edilebileceğini biliyor, birimiz de aradan birkaç gün geçince sonucu hatırlayıp soruyor. Bu bilgiler birbirine ulaştığında bekleyiş kısalabilir ve aynı iş için harcanan çaba azalabilir. Peki hız uğruna kimi dinlemeyi unutuyoruz? Bazen konuşmaya ayırdığımız zaman, sonradan yanlış bir kararı düzeltmek için harcayacağımız zamandan daha kıymetli. Birlikte hareket etmenin gücünü hem ne kadar çabuk davrandığımızla hem de neyi gerçekten iyileştirdiğimizle tartalım.

Okul yolundaki anneyle çocuğuna dönelim. Anne, yolun hangi noktasında ve ne olduğunda çocuğunun elini daha sıkı tutuyor? Mahalleli ve okul yönetimi güzergâhta yaşananları, gönüllüler hayvanlara dair gözlemlerini, belediye de elindeki imkânları paylaşabilir. Hep birlikte bu somut soruna odaklanırsak hem çocuğun okul yolunu daha güvenli kılacak hem de hayvanlara verebileceğimiz zararı azaltacak bir çözüm üretebiliriz. Bir yol üzerinde anlaştığımızda, okul yolunda ve hayvanların hayatında neyin değiştiğine yine birlikte bakabiliriz.

Belediye, gönüllüler ve mahalleli aynı masaya oturduğunda, her biri kendi gördüğünü ve bildiğini ortaya koyabilir. Okul yolunu her gün kullananlar nerede tedirgin olduklarını anlatır. Gönüllüler sokaktaki hayvanların durumuna dair gözlemlerini paylaşır. Belediye de hangi adımların uygulanabileceğini açıklar. Bu farklı deneyimler, tek başımıza göremediğimiz çözüm yollarını ortaya çıkarabilir.

Hepimizin aklında bazı fikirler olabilir. Bunları ortak bir öneriye dönüştürmeden önce birlikte düşünmeye ve birbirimizin fikirlerini sınamaya zaman ayırmalıyız. Bir beyin fırtınasında şu soruya birlikte cevap arayabiliriz. Çocukların okul yolunda güvenle yürüyebildiği ve hayvanların önlenebilir acılar yaşamadığı bir mahalle için hangi fikrin işe yarayacağına nasıl karar veririz?

Sonra sabah kapıyı açtığımız o sokağa yeniden dönelim. Anne, çocuğunun elini aynı köşede hâlâ sıkıyor mu? Dün topallarken gördüğümüz köpek tedaviye ulaşabildi mi? Ortak bir kararın neye yaradığını, o sokağı paylaşanların hayatında neyi değiştirdiğine bakarak anlayabiliriz.

[1] Bergström ve ark. (2020), Origins and Genetic Legacy of Prehistoric Dogs · Janssens ve ark. (2018), A new look at an old dog: Bonn-Oberkassel reconsidered

[2] Vigne ve ark. (2004), Early taming of the cat in Cyprus · Ottoni ve ark. (2017), The palaeogenetics of cat dispersal in the ancient world

[3] Alaska State Archives, Serum Run of 1925 · Smithsonian, Balto ve Togo arşiv kaydı

[4] PDSA, Simon ve Dickin Madalyası

[5] McShane ve Tarr, The Horse in the City · Yale University, Energy History, Animal Power

[6] Karl Marx, Kapital, Cilt I, Bölüm 7, emek süreci ve artı değer

[7] Dünya Hayvan Sağlığı Örgütü (WOAH), Köpek popülasyonu yönetimi, Bölüm 7.7

[8] Grimm Kardeşler, Üç Dil · Neml, 27:16–19

[9] Jeremy Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, Bölüm XVII · Peter Singer (1997), Neither human nor natural: ethics and feral animals

[10] Holton ve ark. (2001), köpeklerde davranışa dayalı Glasgow ağrı ölçeği · Reid ve ark. (2007), köpeklerde Glasgow kısa formu · Reid ve ark. (2017), kedilerde Glasgow akut ağrı ölçeği · Brondani ve ark. (2013), kedilerde UNESP–Botucatu ağrı ölçeği · Evangelista ve ark. (2019), Kedi Yüz İfadesi Ölçeği

[11] Dünya Küçük Hayvan Veteriner Hekimleri Birliği (WSAVA), Ağrıyı tanıma, değerlendirme ve tedavi kılavuzu

[12] Hayvanların ahlaki statüsü

[13] House M.D. pilot bölüm senaryosu (2004)

[14] İspanya, 7/2023 sayılı yasa, md. 39–40

[15] Joan Tronto, bakım etiği

[16] İngiltere ve Galler, Dangerous Dogs Act, md. 3 ve 10

[17] John Stuart Mill, zarar ilkesi

[18] Yeni Zelanda, Dog Control Act, md. 10A · Buller Bölge Meclisi raporu

[19] John Dewey, kamusal sonuçlar

[20] Avrupa Birliği, 767/2009 sayılı Tüzük, md. 11 ve 13

[21] Immanuel Kant, kişiyi araç olarak kullanma

[22] Hwang ve ark. (2018), Seul’de ek besleme, kedi yoğunluğu ve patojen görülme sıklığı

[23] Smithsonian, Lucy fosili

[24] Luna’nın öyküsü, yazarın aktardığı yerel anlatıya dayanır. Olaylar ve idari ceza bağımsız belgelerle doğrulanmadı.

[25] Feinberg, zarar ilkesi · Singer, hayvanların çıkarları

[26] Colorado State University Libraries, Temple Grandin arşivi · Colorado State University, Grandin’in kıvrımlı geçit tasarımı · Grandin, sığır geçitlerinin tasarımı · Grandin, kesim sırasında ses çıkarma ve refah çalışması · Grandin, elektrikli sevk araçlarının kullanımı

[27] Eva Meijer (2018), Animals

Bu metin etik değerlendirme ve tartışma amacı taşır.

Araştırma özetlerinin yanında “En Az Acı – En Az Zarar” yazısının tam metni ve kaynakçası da yayımlanmıştır. Ağrı ölçekleri veteriner hekim değerlendirmesinin yerini tutmaz.

The full Turkish essay “En Az Acı – En Az Zarar”, including its references, is available alongside these summaries. Pain scales do not replace veterinary assessment.

Görsel arşiv
Visual archive

Çalışmalardan izler

Stories from the field

Gerçek çalışmalarımızı fotoğraf, video, tarih ve kısa açıklamalarla yalnızca burada bir araya getireceğiz.

Our documented work will appear here with photos, videos, dates and short descriptions.

Not: Tanıtım görseli bir faaliyet belgesi olarak sunulmamaktadır.

Note: The promotional image does not document an actual activity.

Birlikte düşünelim
Let's think together

İyi fikirler birlikte büyür.

Good ideas grow together.

Bilimsel bilgi, gönüllü katkı ve toplumsal iş birliğiyle daha duyarlı bir ortak yaşam mümkün.

Scientific knowledge, voluntary contribution and social collaboration can support more compassionate coexistence.

İletişime geç ↗Get in touch ↗

Yeni Yazılar ve Paylaşımlar

Latest Articles and Updates